Wed. Jul 1st, 2026
English मे देखने के लिए क्लिक करें

नेपाल और देवगढ़ का पारिवारिक सम्बन्ध : जितेन्द्र कुमार सिंह

 
सोनभद्र जनपद के प्रचीन राज्य अगोरी–बड़हर से निर्गत ताल्लुक देवगढ़ और नेपाल के प्राचीन राज्य कान्तिपुर के मध्य पारिवारिक सम्बन्ध रहा है । इस सम्बन्ध में राजा महेन्द्रसिंह मल्ल के समकालीन नेपाली और संस्कृत के सुप्रसिद्ध कवि पण्डित शक्तिवल्लभ अर्ज्याल ने ‘श्रीमल्लवंशार्णवः’ में विस्तारपूर्वक लिखा है–
धन्यो भारतदेशोऽयं धन्या भारत भारती ।
भूमिपालाश्च ते धन्या येषां पुत्र समाः प्रजाः ।।

जितेन्द्र कुमार सिंह (लेखक)

तेषु राज्येषु विख्याता अगोरी बरदी तथा ।
देवगढ़ विशिष्टा हि तत्समा राजते क्षितौ ।।
त्रयाणामपि राज्यानां पारीतिराशीदनुत्तमा ।
सर्वत्र सौख्य सम्पन्ना प्रजास्यादिति सम्मतिः ।।
एकदा दैवयोगेन भूपालास्ते त्रयोऽपि च ।
एकत्रैव समासीनाः प्रसन्न चेतसः तदा ।।
तीर्थयात्रा प्रसङ्गेन कालः कश्चन् भवेद्गतः ।
सर्व एव तदा प्राहुः शोभनं समयोचितम् ।।
द्रष्टव्यं कान्तिसम्पन्नं पुरं कान्तिपुरं हि नः ।
साक्षाद्धिराजते तत्र पशूनां परमं पतिः ।।
इत्थं विचार्य राजानः स्व स्व कौटुम्बिकैः जनैः ।
यात्रार्थं सर्वसम्भारैः सुसज्जाः निश्चिते तिथौ ।।
बरदी नरेशः श्रीमान् रत्नसिंहः बहुश्रुतः ।
युवराजेन पुत्रेण हृदयेन सुसङ्गतः ।।
अगोरी राज्य भूपालः श्रीफÞतहबहादुरः ।
शङ्करशाह पाल्येन युवराजेन संस्तुतः ।।
एवं देवगढ़स्याऽपि गजराजो यो महाप्रभुः ।
मलखदलखम्भाभ्यां तीर्थं प्राप्तुं कृतोद्यमः ।।
यथावाहनभूषाभिः सुसज्जास्ते मुदान्विताः ।
सप्तर्षयः यथा कामं प्रापुः कान्तिपुरं पुरम् ।।
तत्र रम्यं पुरं प्राप्य कृत्वा दैनन्दिनिं क्रियाम् ।
साध्वाचार समापन्ना ध्यात्वा पशुपतिं हृदा ।।
पूजोपहार सम्भारैः प्रस्थिताः मन्दिरं प्रति ।
महाराजोपचारैश्च ब्राह्मणै वेदवित्तमैः ।।
यथा कामं समभ्यर्च नाथं पशुपतिं प्रभुम् ।
दर्शनं वन्दनं भूयः प्रदक्षिण परिक्रमम् ।।
विधाय परमं तुष्टाः दत्वाभीष्टार्थ दक्षिणाः ।
अहो पुण्यं अहो पुण्यं प्रसन्नः शिवशङ्करः ।।
सैषा महाशिवारात्रिः ब्राह्मणाः सम्मदं जगुः ।
तदेवं वैक्रमाब्दस्य स कालः किन्नुकथ्यते ।।
वस्वृतुमुनिचन्द्राणां यत्संख्या सुशोभना ।
इत्थं वदत्सुविप्रेषु मल्लकस्य नृपस्य सः ।।
सचिवः तत्र सम्प्राप्ताः सोत्कः वचनमाददे ।
भवतां दर्शनं मन्ये मत्चित्तं प्रीतिदं परम् ।।
यतः दर्शन मात्रेण परिचेतुं हि वाञ्छति ।
अन्योन्यं मधुरालापैः सचिवः ज्ञात विस्तरः ।।
सर्वानेतान्समामन्त्र्य सहैव भवनं ययौ ।
आतिथ्यं राजसं कृत्वा रात्रिभोजे विशेषतः ।।
भास्करमल्ल राजेन परिचाय्य मुदं ययौ ।
राज्ञः भास्करमल्लस्य पुत्रः महेन्द्रमल्लकः ।।
तान्सर्वा्न्निपुणं वीक्ष्य पितरं प्राह सागरम् ।
तथेति तद्वचः श्रुत्वा राजा भास्करमल्लकः ।।
चन्देलकुलसम्बन्धं कर्तुमैच्छत् सस्पृहम् ।
राजानं रत्नसिंहं सः जगाद मधुरं वचः ।।
जगल्लक्ष्मीति पौत्री में भवन्तो विष्णुवैष्णवाः ।
चन्देलाः सन्तु में पूज्याः तदर्थं प्रार्थ्ययेभिशम् ।।
प्रश्रयं वचनं श्रुत्वा रत्नसिंहः विहस्य वै ।
पुत्रः श्रीगजराजस्य द्वितीयः दलखम्भनः ।।
सर्वथोद्वाहयोग्योस्ति नात्र कार्या्विचारणा ।
तथा भवतु सर्वे ते सहोच्चारैः शुभावहैः ।।
वाग्दानं तदा मत्वा विवाहे कृत निश्चयाः ।
शुभस्यशीघ्रं या रीतिः तस्यास्यादेवपालनम् ।।
इति ब्राह्मणमामन्त्र्य मुहुर्तं शुभगं स्थिरम् ।
विवाहं विधिवत्कृत्वा सर्वे सन्तुष्ट मानसाः ।।
इयं सा तीर्थयात्रा वै वरयात्रा शुभाबभौ ।
मल्लचन्देलवंशौ च मैत्रीसम्बन्ध माययौ ।।
–श्रीमल्लवंशार्णवः –७÷१०–३७
पण्डित शक्तिवल्लभ अर्ज्याल कृत ‘श्रीमल्लवंशार्णवः’ के अनुसार सन् १७१२ ई. में बरदी –मध्य प्रदेश) के राजा रावरत्न सिंह देव, बरदी के युवराज कुँवर हृदय शाह, अगोरी–बड़हर –उत्तर प्रदेश) के राजा फÞतहबहादुर शाह, अगोरी–बड़हर के युवराज कुँवर शंकर शाह एवं देवगढ़ के ताल्लुकÞेदार महाराजकुमार बाबू गजराज सिंह अपने चिरंजीव पुत्रों कुँवर मलखन सिंह और कुँवर दलखम्भन सिंह के साथ भगवान पशुपतिनाथ का दर्शन–पूजन करने हेतु कान्तिपुर –काष्ठमण्डप) गये । फाल्गुन कृष्ण महाशिवरात्रि, विक्रमाब्द १७६८ ( शनिवार, ०५ मार्च, १७१२ ई.) को भगवान पशुपतिनाथ का दर्शन–पूजन करने के बाद राजा रावरत्न सिंह देव की मुलाकात कान्तिपुर के प्रधानमन्त्री से हुई । कान्तिपुर के प्रधानमन्त्री ने बरदी–नरेश एवं अगोरी–बड़हर–नरेश के स्वागत में रात्रिभोज का आयोजन किया । कान्तिपुर के राजा भास्कर मल्ल एवं युवराज महेन्द्रसिंह मल्ल ने मुक्त हृदय से आतिथ्य–सत्कार किया । इसी क्रम में राजा भास्कर मल्ल ने राजा रावरत्न सिंह देव से अपनी पौत्री राजकुमारी जगतलक्ष्मी कुँवरि का विवाह चन्देल परिवार में कराने को कहा । बरदी–नरेश ने महाराजकुमार बाबू गजराज सिंह के कनिष्ठ पुत्र कुँवर दलखम्भन सिंह का नाम प्रस्तावित किया । बरदी और अगोरी के दोनों राजा तथा पारिवारिक सदस्य आदि साथ में थे ही । यह तीर्थ–यात्रा वर–यात्रा में परिणित हो गयी और कान्तिपुर की जगतलक्ष्मी देवगढ़ की राजलक्ष्मी बनकर चन्देल–परिवार में आ गयीं । यहीं से मल्लों और चन्देलों की पारिवारिक मैत्री प्रारम्भ हुई, जो अन्तिम मल्ल–नरेश ज्योतिप्रकाश मल्ल तक बनी रही ।

यह भी पढें   विश्व हिंदू परिषद नेपाल द्वारा सप्तरी में बड़ा अभियान: 135 ईसाई परिवारों की हुई ‘घर वापसी’, सनातन धर्म में स्वागत

About Author

आप हमें फ़ेसबुक, ट्विटर और यूट्यूब पर फ़ॉलो भी कर सकते हैं.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may missed